W języku włoskim, podobnie jak w polskim, czasowniki mogą być zwrotne (np. myć się, lavarsi) i niezwrotne (iść, andare). Na całe szczęście, bardzo często czasowniki, które są zwrotne u nas, są zwrotne również we włoskim, co bardzo ułatwia naukę. To choćby te wszystkie czasowniki związane z codzienną rutyną jak svegliarsi (budzić się), lavarsi (myć się), truccarsi (malować się), prepararsi (przygotowywać się), vestirsi (ubierać się).

Ten wpis chciałabym jednak poświęcić włoskim czasownikom, które po włosku nie są zwrotne, a po polsku tak. Wspomnę też o czasownikach, które po włosku są zwrotne, a po polsku nie. Będzie więc o tych czasownikach, które mogą nas zaskoczyć i które potencjalnie mogą sprawić nam problem.

Czasowniki zwrotne we włoskim i w polskim tworzy się w podobny sposób: poprzez dodanie do bezokolicznika „się”, po włosku „si„.

lavare – myć

lavarsi – myć się

Są jednak dwie podstawowe różnice w ich użyciu:

1. po włosku „si” odmienia się przez osoby wraz z czasownikiem, podczas gdy w polskim „się” zostaje nieodmienione:

mi lavo, ti lavi, si lava, ci laviamo, vi lavate, si lavano

2. po włosku odmieniamy „si” przez odpowiednią osobę również gdy czasownik w zdaniu jest w bezokoliczniku:

(io) devo lavarmi, (tu) vuoi lavarti?

O tym i o innych ważnych zasadach budowy zdania we włoskim mówiłam na lekcji dla początkujących, której nagranie znajdziesz tutaj na samym dole.

Włoskie czasowniki, które nie są zwrotne, a w polskim tak

cambiare | zmieniać (się)

Na samym początku rozprawię się z najtrudniejszym czasownikiem, bo sprawa nie jest oczywista. Często powtarzam uczniom, że ho cambiato qualcosa oznacza „zmieniłem coś”, natomiast z czasownikiem essere mówię sono cambiato, i to oznacza „zmieniłem się”. Mi sono cambiato oznacza „przebrałem się”.

Nie jest to do końca prawda, bo niektóre słowniki podają, że czasownik zwrotny cambiarsi może oznaczać również:

Mutare nel carattere o nell’aspetto: come ti sei cambiato! klik

W Hoepli już tego znaczenia przy czasowniku zwrotnym nie ma, a słownik De Mauro sygnalizuje, że to znaczenie dla cambiarsi ma basso uso czyli jest rzadko używane.

Więc o ile kiedy powiem „come ti sei cambiato„! można zrozumieć o co mi chodzi (dzięki „come„), tak jeśli moje zdanie już zabrzmi „ti sei cambiato„? to pierwsze znaczenie, jakie nam przyjdzie na myśl to „przebrałeś się”?

diventare | stawać się

Niezależnie od tego, czy chcemy użyć diventare w znaczeniu „stawać się” (sono diventata più forte – stałam się silniejsza), czy w znaczeniu „zostawać” (vorrei diventare medico – chciałabym zostać lekarzem), czasownik pozostanie niezwrotny.

W każdym wypadku odmienimy go z „essere” w czasach złożonych.

divorziare | rozwodzić się

O ile ożenić się, wyjść za mąż i brać ślub to wszystko sposarsi, więc czasownik zwrotny, tak już mamy divorziare, rozwodzić się. Ale, uwaga, bo mamy też separarsi, które już jest zwrotne (rozejść się, odseparować).

Divorziare użyjemy z posiłkowym avere w czasach złożonych: hanno divorziato – rozwiedli się.

Dodam, że po polsku mówimy „rozwiodłam się z Marco”, a po włosku ho divorziato da Marco.

cominciare | zaczynać (się)

Cominciare ma dwa znaczenia: zaczynać i zaczynać się. W czasie teraźniejszym powiem

comincio la lezione (zaczynam lekcję), albo

la lezione comincia (lekcja zaczyna się), czyli przestawiamy tylko szyk.

W czasie passato prossimo tę różnicę pomoże nam zachować wybór odpowiedniego czasownika posiłkowego.

(io) ho cominciato la lezione (zaczęłam lekcję)

la lezione è cominciata (lekcja zaczęła się)

W pierwszym wypadku mamy do czynienia z czasownikiem przechodnim (ktoś wykonuje akcję na czymś), a w drugim z czasownikiem nieprzechodnim (nie potrzebujemy drugiego przedmiotu do wykonania akcji) – to taka podpowiedź do wybierania między „avere” a „essere”, szczególnie kiedy dwie opcje są możliwe w ramach jednego czasownika. To tłumaczy choćby dlaczego mówimy ho corso 2 kilometri (przebiegłam co? dwa kilometr) i sono corsa a salutarti (pobiedłam cię przywitać)

finire | kończyć (się)

Analogiczna sytuacja jak przy cominciare.

(io) ho finito la lezione – ja skończyłam lekcję

ho finito di guardare il film – skończyłam oglądać film

la lezione è finita – lekcja skończyła się

il film è finito – film się skończył

ridere / sorridere | śmiać się / uśmiechać się

Musimy zapamiętać, że po włosku „czemu się śmiejesz”? to perché ridi? a nie perché ti ridi. Albo „dużo się śmiałam” to ho riso tanto a nie mi sono risa tanto. Podobnie z czasownikiem sorridere.

Swoją drogą widzisz, że il riso ma dwa znaczenia „ryż” i „śmiech”?

Natomiast uwaga, ponieważ istnieje czasownik zwrotny ridersi i oznacza „wyśmiewać się z czegoś”, „nic sobie nie robić”, „nie przejmować się czymś”.

Może się zdarzyć, że usłyszysz gdzieś popularne wyrażenie Ma che te ridi? w znaczeniu „z czego się śmiejesz”? Ale to „te”, od „ti”, nie wskazuje na powyższy czasownik zwrotny a ma raczej funkcję wzmacniającą.

Sorridersi oznacza „uśmiechać się do siebie wzajemnie”, np. ci siamo sorrisi (uśmiechnęliśmy się do siebie).

fissare |gapić się, wpatrywać się

Fissare to czasownik o wielu znaczeniach, między innymi „mocować, zawieszać”, „ustalać”, oraz właśnie „gapić się w coś”.

Perché mi fissi? oznacza „czemu się na mnie gapisz”?

Natomiast istnieje też czasownik zwrotny fissarsi i w kontekście gapienia się, ma znaczenie „zawieszać na czymś na długo wzrok”.

Perché ti fissi su di me? mogłoby więc oznaczać „czemu się na mnie zagapiłeś”?

Ale pierwsze co mi przyszło do głowy kiedy ułożyłam to zdanie, to było „czemu się na mnie uwziąłeś”? Ponieważ fissarsi oznacza też „zafiksować się na czymś”, „upierać się przy czymś”.

succedere | dziać się

Bardzo często zdarza mi się słyszeć od uczniów zdanie „cosa si succede” w znaczeniu „co się dzieje”, co jest niepoprawne.

Powiemy więc cosa succede? (co się dzieje?), cos’è successo? (co się stało?), cosa ti è successo? (co ci się stało?).

Podobnie sprawa się ma z czasownikami capitare i accadere, które oznaczają „przytrafiać się”, „przydarzać się”.

Succedersi oznacza „następować jeden po drugim”.

risultare | okazywać się

Risultare oznacza także „wynikać” i „skutkować”, ale to w znaczeniu „okazywać się” może nam przysporzyć problemu, tym bardziej, że to słowo jest podobne do swojego zwrotnego synonimu rivelarsi.

O ile więc mogę powiedzieć si è rivelato che (okazało się, że), to już muszę powiedzieć è risultato che.

traslocare | przeprowadzać się

Tak naprawdę istnieje traslocarsi, ale jest znacznie mniej, jeśli w ogóle, używane. Dlatego uczmy się, że ho traslocato, (przeprowadziłam się), devo traslocare (muszę się przeprowadzić).

Zwrotny jest natomiast czasownik trasferirsi o tym samym znaczeniu, powiedzmy.

Powiedzmy, ponieważ kiedy mówimy o trasloco, przeprowadzce, widzimy meble, które przewozimy z domu do domu. Raczej nie powiem, że ho traslocato all’estero perché ho trovato un buon lavoro, że przeprowadziłam się za granicę bo znalazłam dobrą pracę. W takim wypadku powiem raczej, że mi sono trasferita all’estero.

Kiedy używamy traslocare, myślimy o dobytku który przenosimy z domu do domu. Jest o tym dyskusja tutaj, gdzie podoba mi się zdanie

Ci si può trasferire senza traslocare, ma non si può traslocare senza essersi trasferiti! [można trasferirsi bez traslocare, ale nie można traslocare bez trasferirsi]

Alternatywą dla traslocare jest też andare ad abitare in un’altra casa, lub po prostu cambiare casa.

nascere | rodzić się

Nigdy z „si” i zawsze z „essere”: nasce (rodzi się), sono nata (urodziłam się), quando sei nato? (kiedy się urodziłeś?).

sembrare | wydawać się

Mówimy sembra che… (wydaje się, że…), oraz lui sembra stanco (on wydaje się zmęczony), a nigdy si sembra!

To czasownik, który zachowuje się tak samo jak piacere, a pisałam o tych czasownikach tutaj.

Włoskie czasowniki, które są zwrotne, a w polskim nie

lamentarsi | narzekać

Czasownik niezwrotny lamentare oznacza „opłakiwać coś/kogoś”, a dopiero w wersji zwrotnej nabiera znaczenia „narzekać na coś/kogoś”. Możemy sobie to tłumaczyć na „skarżyć się na coś”, wtedy w polskim odpowiedniku zachowamy sobie to „się” i może o nim nie zapomnimy.

„on ciągle narzeka” powiemy lui si lamenta sempre,

„nie narzekałam, nie skarżyłam się” powiemy non mi sono lamentata

„w Polsce dużo się narzeka” powiemy in Polonia ci si lamenta molto

O tworzenia formy bezosobowej również dla czasowników zwrotnych mówiłam na lekcji 5 tajemnic formy bezosobowej we włoskim, której nagranie znajdziesz w sklepie w materiałach dla początkujących.

sedersi | siadać

Sedere to dość problematyczny czasownik dla wielu z nas. Śmieszki zaczynają się już od faktu, że il sedere to pupa!

Powiedziałabym tak: sedere oznacza siedzieć, a sedersi siadać.

siedo accanto alla finestra oznacza „siedzę (teraz) przy oknie”

mi siedo accanto alla finestra oznacza „siadam (teraz, albo zazwyczaj) przy oknie”

W sedersi mamy więc moment siadania, przyjmowanie pozycji siedzącej, a w sedere już mamy pupę na krześle. Dlatego mówimy siediti! dove ti siedi? Posso sedermi qui? – wszystko zwrotne.

Do tej dwójki dodałabym jeszcze wyrażenie stare seduto, które jest formalnie synonimem sedere. Mam wrażenie jednak, że w stare seduto podkreślamy takie siedzenie-zasiedzenie. Stare seduto używa się w takich kontekstach jak „siedzieć długo w pracy”, „siedzieć cały dzień”, „siedzieć ciągle przed komputerem” znacznie chętniej niż sedere.

Włoskie portale piszą Come sedere correttamente (jak poprawnie siedzieć), ale już Stai seduta per troppo tempo? (siedzisz za długo?), Stare troppo seduti fa aumentare le dimensioni del sedere (zbyt długie siedzenie powiększa pupę) itp.

alzarsi | wstawać

Praktycznie wszystkie czasowniki opisujące naszą poranną rutynę są we włoskim zwrotne. Również ten, który po polsku zwrotny nie jest – alzarsi, wstawać. Możemy sobie go tłumaczyć na „podnosić się” i już będzie łatwiej.

Alzare qualcosa oznacza w końcu „podnosić się”.

incontrar(si) | spotykać (się)

Zabawne, że czasownik, który zachowuje się identycznie jak w języku polskim zdaje się przysparzać uczniom najwięcej problemów.

Czasownik incontrare jest niezwrotny tam, gdzie nie jest zwrotny po polsku.

Ho incontrato Marco oznacza spotkałam Marco.

Incontrarsi jest zwrotny tam, gdzie zwrotny jest po polsku.

Mi sono incontrata con Marco oznacza spotkałam się z Marco.

Ho incontrato Marco per strada oznacza, że spotkałam Marco na ulicy przypadkiem.

Ci siamo incontrati con Marco a una festa oznacza, że poznaliśmy się z Marco na imprezie.

Mi sono incontrata con Marco oznacza, że spotkałam się z Marco.

Na pewno nie wyczerpałam tematu, więc jeśli przyjdą Wam do głowy inne czasowniki zwrotne / niezwrotne, które sprawiają nam problem, dajcie znać!