Ten wpis musiał powstać, myślałam o nim już od dawna. Jest jednym z tych, które mają „reprezentować” tę stronę, bo w końcu mówi o języku jak najbardziej praktycznie. Dzielę się tym, czego nauczyłam się mówiąc we Włoszech, a o to, w tym całym blogowaniu, miało głównie chodzić.
Miałam problem z definicją tych słów. Słowa wytrychy? Słowa passepartout? Słówka, których nie uczą na lekcjach włoskiego? Słówka nadużywane przez Włochów? Słówka, których możesz użyć, kiedy nie wiesz, co powiedzieć? Właśnie te chciałam tu wrzucić do jednego worka. Łączy je na pewno przynajmniej jedna rzecz: nie umiałabym ich używać, gdybym nie mieszkała kiedyś we Włoszech.
Tipo
To słowo może oznaczać bardzo wiele i najważniejsze z tych znaczeń rozumiemy intuicyjne. To w końcu nasz „typ” czegoś (w sensie „model” albo „rodzaj”), albo „typ” jako „typek”. Na przykład (za słownikiem) è un nuovo tipo di automobile (to nowy rodzaj samochodu), è venuto un tipo a cercarti (jakiś koleś cię szukał);
Użycie słowa tipo jakie mnie tutaj interesuje, zostało nawet wspaniale opisane w książce Silverio Novelli Si dice? Non si dice? Dipende, którą polecała Aleksandra pod choinkę.
Tipo może znaczyć wszystko i nic. Może znaczyć „na przykład„, jak w pytaniu: tipo? na przykład? co masz na myśli? albo possiamo andare, non so, tipo in piscina o a fare una passeggiata (możemy pójść, nie wiem, na przykład na basen albo na spacer); Może znaczyć też „coś takiego jak„: „Vorrei comprarmi un vestito stile anni 50″. „Tipo questo che indossava Maria all’ultima festa”? („Chciałabym kupić sobie sukienkę w stylu lat 50-tych”. „Coś podobnego do tej, którą miała na sobie Maria na ostatniej imprezie”?).
Autor wspomnianej książki podaje świetny przykład z własnego życia (mogłabym mnożyć podobne przykłady z mojej codzienności), gdzie tipo znaczy „może„, w sumie nie wiadomo, co znaczy:
„Allora stasera andate al cinema”? „Tipo”.
Jest jakaś drobna różnica między tipo a forse. Przy forse wiadomo, że to może, i można by nawet dopytać: „od czego to zależy, czy idziecie czy nie?”. W tipo, mimo jego nieokreśloności, jest coś kategorycznego, coś jakby: chyba, nie wiem, nie interesuj się. Albo: nie wiem jeszcze, nie zdecydowałem, nie męcz mnie. Albo: może tak, może nie, nie obchodzi mnie to szczególnie.
Comunque
Bardzo często używane słowo, ładne, wdzięczne, i tak wspaniale się skraca w internetach do trzech liter: cmq. Jest takie wdzięczne i dźwięczne, że trudno oprzeć się wciskaniu wszędzie tam, gdzie nie wiemy, co powiedzieć. Ale to słowo ma swoje znaczenie.
Comunque oznacza „w każdym razie„: możemy nim zacząć nowe zdanie, w którym na przykład wracamy do wcześniejszego, przerwanego na chwilę, tematu: comunque, (dicevo) (w każdym razie mówiłem, że…), comunque, (tornando al discorso) (w każdym razie, wracając do tematu). Często też mówimy (tu w połączeniu z congiuntivo) comunque sia, comunque vada (jakby nie było, tak czy siak). Kiedy straciliśmy tok rozmowy, chcemy wrócić do konkluzji (i tu, powiedzmy, wziąć też oddech), mówimy: comunque…sì…
Wszystkie te, i inne użycia comunque opisuje bardzo fajnie Accademia della Crusca. Jednak tłumacząc większość z nich na język polski, będzie to nasze „w każdym razie” czy „jakkolwiek„. W punkcie piątym artykuł pokazuje, że comunque może być też użyte, w sytuacjach nieformalnych, do zabrania głosu, zwrócenia uwagi:
„Comunque scusate ragazzi… ma perché scrivete qui se c’è già una discussione aperta.”W artykule spotykamy też przykład użycia comunque jako „wypełniacza”, chociaż autorzy podkreślają, że ten „tik językowy” może być irytujący.
Cioè
Ciò + è = „To jest„, „to znaczy„, „czyli„, „no, wiesz„. Na początku zdania, kiedy chcemy doprecyzować to, o czym mówiliśmy, kiedy chcemy wyjaśnić coś jeszcze raz. Osobno, kiedy chcemy coś doprecyzować, ale nie wiemy jeszcze jak, zastanawiamy się cioè, non so…
Cioè ze swoim zaakcentowanym na końcu „e” robi się długie, dlatego niektórzy skracają je do czegoś takiego jak c’è. Możliwe, że to dialektalne, ja tak mówię, i usłyszałam, że to pewnie wzięłam z północnych Włoch. Są i tacy, którzy bardzo tego skracania nie lubią.
Diciamo
Tak samo uniwersalne jak „powiedzmy„. „Powiedzmy”, które równa się „może„, „powiedzmy”, które równa się „można by powiedzieć, że„, albo „powiedzielibyśmy„. Diciamo di sì (powiedzmy, że tak);
Często jest wyrazem niepewności, niechęci doprecyzowania (negli anni, diciamo ottanta, novanta, c’era questo diciamo movimento che…: w latach powiedzmy osiemdziesiątych czy dziewięćdziesiątych, był taki powiedzmy, ruch…), albo przeciwnie- wprowadzamy w ten sposób jakiś przykład, który ma nam pomóc w wyrażeniu się (mi sono sentito come…diciamo un bambino che è stato lasciato da solo: poczułem się jak…takie dziecko, które zostało pozostawione samo). W ten sposób też możemy się poprawić (odpowiednik „to jest, to znaczy„), jak podaje książka Aspetti dell’italiano parlato w przykładzie:
- in questa… diciamo in questo modo
Poi
Niby znaczy „potem”, więc na pewno nadużyjemy go opowiadając jakąś historię. Ale jak podaje słownik Treccani, poi może oznaczać nie tylko następstwo w czasie ale i następstwo w rozumowaniu, odpowiednik „poza tym” (dwa przykłady ze słownika): tieni conto poi che è ancora molto giovane (pamiętaj poza tym, że on jest jeszcze bardzo młody); prima di tutto non m’interessa, e poi non voglio proprio (przede wszystkim, to mnie to nie interesuje, a poza tym nie chcę nawet); Słownik podaje też funkcję podkreślającą, wzmacniającą poi: dovete lavorare e poi lavorare (musicie pracować i jeszcze raz pracować); ti ringrazio tanto e poi tanto(dziękuję ci bardzo, naprawdę bardzo); W zdaniu ma lui non me l’ha mai detto poi!, to słówko nabiera sensu podobnego do „tak w ogóle„, podkreśla oburzenie, że „on mi tego nigdy nie powiedział”.
Che
Na ten temat też rozpisuje się autor książki Si dice? Non si dice? (…), z której wnioski po prostu streszczę i przytoczę przykłady:
Che jest wszędzie. Włoska gramatyka szczególnie dopuszcza (czyli również w piśmie) zastąpienie przez che słów perché (vado che ho da fare: idę, bo mam robotę) i quando (arrivano sempre che è tardi: zawsze przychodzą kiedy jest późno);
Dopuszczalne w mowie, i bardzo częste, są następujące użycia:
vieni che non facciamo in tempo (chodź, bo inaczej nie zdążymy)
parlava che sembrava un libro stampato (mówił, jakby z książki czytał) (te dwa powiedzenia nie są sobie równe- po włosku oznacza, że ktoś mówi super poprawnie, jest to trochę nawet negatywne; po polsku, że ktoś mówi bardzo płynnie, bez zająknięcia). Maledetto il giorno che t’ho incontrato (przeklęty dzień, w którym cię poznałem, tytuł filmu)Przy pierwszym szkicu tego artykułu, w tym punkcie widniały jedynie konstrukcje è che i non è che, bo bardzo je lubię, często używam, szczególnie kiedy wcale nie mam ochoty wyrazić się precyzyjnie.
Non è che non mi piaci…: to nie tak, że mi się nie podobasz; é che sono molto occupata: chodzi o to, że jestem bardzo zajęta. Dai, lasciami andare! E’ che tutti ci vanno, anch’io vorrei…: no pozwól mi iść! No bo wszyscy idą i ja też bym chciał… la verità è che non gli piaci abbastanza: prawda jest taka, że niewystarczająco mu się podobasz (włoski tytuł filmu He’s just not that into you).
Che jest też składowym niezastąpionego w wykrzyknieniach: macché! (zaprzeczenie: „sei andato alla festa ieri?” „macché! ero stanchissimo!”:„poszedłeś wczoraj na imprezę?” „no co ty! byłem padnięty!”, za słownikiem: „Isa è timida” „Macché timida!”: „Isa jest nieśmiała” „A gdzie tam nieśmiała!”);
Słownik Corriere tłumaczy nam graficzne rozróżnienie macché i ma che i poleca używanie tej pierwszej formy w odosobnionych wykrzyknieniach, a tej drugiej w zdaniu:
che bello! che figo! (jak pięknie/jaki piękny!, jak super!); i wulgarnie ma che cazzo?! (że co?!);
Vabbè, va be’
Skrót od va bene, ale nie znaczy tego samego. Można użyć vabbè jako odpowiedź na propozycję, ale nie będzie to zwykłe „tak, ok”. W vabbè zawsze kryje się jakaś niepewność, czy nawet przymus: „quindi andiamo al cinema?” „vabbè…” („to co, idziemy do kina?” „no ok, niech będzie„). Używany na początku zdania brzmi tak, jak „no dobra„: vabbè possiamo andare se vuoi (no ok, możemy iść jak chcesz), a gdzieś pośrodku jak takie „no i…” stavo andando al supermercato…eh vabbè ho incontrato sta tipa… (szłam do sklepu no i spotkałam tę dziewczynę/typiarę); Czasami można odnieść wrażenie, że jak ktoś tak wtrąca vabbè to tak, jakby nie najłatwiej przychodziło mu „przyznanie się” do wszystkiego, lub opowiedzenia o wszystkim. Tak, jakby to miało znaczyć „i…no dobra, powiem…”.
Vabbè możemy też użyć, akceptując coś, na przykład sytuację bez wyjścia, smutne nawet wydarzenie, na które nie możemy nic poradzić: e vabbè, è così (no, i co, jest jak jest, tak to jest).
Cosa, roba, il coso
Mistrze braku precyzji. Il coso to „ta rzecz„, „tentego” dove hai il coso? (gdzie to masz?), czyli może oznaczać wszystko. „Dove hai messo il coso?” „Ma cosa?” „Il coso…dai…il telefono!” („Gdzie położyłeś ten, no…?” „Ale co?” „No tentego…telefon!”).
Zdarzyło mi się też usłyszeć, lub powiedzieć coso na osobę, jeśli np. nie umiałam sobie przypomnieć jego imienia: ho parlato con coso…Michele (rozmawiałam z tym, no…Michele), co oczywiście nie jest najładniejsze.
Cosa lub w liczbie mnogiej cose i synonim roba – robe też mogą nam wszystko zastąpić: ho una roba da fare (mam coś do zrobienia), ci sono delle cose che non ti ho detto (jest coś, czego ci nie powiedziałem), ho visto tante cose belle (widziałem wiele pięknych rzeczy), ho le mie cose (to mogą być „problemy”, ale w ten sposób niektóre dziewczyny mówią o okresie, o czym pisałam tutaj), roba da matti (szaleństwo, coś szalonego), ma che roba è?! (co to, kurde, jest?!), hai visto sta roba? (widziałeś to?), hai capito la cosa? (zrozumiałeś? – w domyśle to, o co się rozchodzi, o czym dyskutujemy);
(Ma) dai
Bez dai nie mogę żyć. Czasami zdarza mi się po polsku powiedzieć daj…
Od dai można zacząć zdanie: dai, non gli hai creduto, vero? (no co ty, chyba mu nie uwierzyłeś, co?), dai, sarà l’ultima volta, promesso (proszę, to będzie ostatni raz, obiecuję);
Można nim zachęcić do działania: dai! ce la puoi fare! (no! dasz radę!), dai dai dai! (dawaj, dawaj! przy kibicowaniu);
Można wyrazić swoje niezadowolenie, zniecierpliwienie: ma daiiii! (no weź!!)
Można wyrazić swoje zaskoczenie: ma dai? (no co ty?)
Già
Ten przysłówek normalnie oznacza „już” (sei già arrivato? już dojechałeś? „Sono arrivato.” „Di già?”: „Przyjechałem.” „Już?”);
Ale można nim wyrazić też wiele innych rzeczy. Za słownikiem Treccani:zgodę lub potwierdzenie: „ci sarai anche tu?” „Già” („Też tam będziesz?” „Tak„);
Kiedy ktoś inny do nas mówi, możemy użyć già, by zachęcić go, aby nadal mówił, potwierdzając, że go słuchamy, lub że się z nim zgadzamy;
Od tonu naszego głosu zależy, czy wyrazimy też:
wymuszone przyznanie czegoś: „Come vedi, ti ho vinto”. „Già ” („Jak widzisz, wygrałem z tobą.” „No widzę”.)
wątpliwość: Già, potrebbe anche darsi (Hm, być może)
ironia: „Mi porti a ballare?” „Già, ci andiamo di corsa” („Zabierzesz mnie na tańce?” „Jasne, już lecimy”)
negacja: „Devi fare ciò che voglio io” „Già!” („Musisz robić to, co ci każę” „Aha, jasne!”)
Già zastępuje mi często nasze „akurat!„: „ti prometto che questa volta arriverò in orario!” „eh già!” („obiecuję, że tym razem przyjdę na czas” „akurat!”);
Które z tych słówek już znaliście, które używacie?
Odradzam ich stosowanie w sytuacjach oficjalnych. Poza comunque, które jest słowem, jak każde inne, ale wypisałam je tutaj, bo jest bardzo pomocne, nieraz nadużywane. Które z nich podoba się Wam najbardziej i uważacie za najbardziej uniwersalne? Czekam na komentarze! p.s. Przepraszam za mieszaninę polskich i włoskich cudzysłowów, nie panuję nad nimi.
