Przyimki to zmora, obiecuję. Będą się mylić, plątać, wiele z wyrażeń trzeba wykuć na pamięć. Są jakieś zasady, mimo że czasem jedną można podpiąć pod kilka przyimków. Ale przyrzekam też, że gdzieś tu kryje się logika. Pomylić większość z nich, to zgubić całkowicie sens! Niektóre przyimki, w niektórych przypadkach, są ze sobą wymienne. Wiele z nich trzeba poczuć. Z niektórymi się porządnie osłuchać. Inne pomylić raz, żeby zapamiętać do końca życia. Zapraszam do pierwszej części przewodnika po włoskich przyimkach!
Książką, która w najbardziej szczegółowy i zorganizowany sposób przedstawia przyimki, to (nieraz już wspominana przeze mnie), Gramatyka Języka Włoskiego Bruno Storni. Podobnie szczegółową klasyfikację przyimków możemy przeczytać na stronach szkoły Scudit. Będę w większości posługiwać się i cytować właśnie te źródła, skorzystam również z książek od Alma Edizioni: Le preposizioni italiane i Nuova grammatica pratica della lingua italiana.
W sklepie znajdziesz nagranie kompleksowego szkolenia z przyimków Przyimki Raz a Dobrze! Kup teraz!
Di
to przyimek, który ma przede wszystkim funkcję określającą. Di określa też to, co my w polskim często wprowadzamy przez zapytanie kogo? czego?, co zobaczycie przy niektórych z poniższych przykładów. Nie można tego brać za pewnik i zawsze się tym kierować przy wyborze przyimka, ale jest to duże ułatwienie i często słuszny trop.
Za pomocą di określamy, [highlight color=”yellow”]precyzujemy rzeczy i zdarzenia[/highlight]. Precyzujemy, że to jest lekcja tańca: la lezione di ballo; szkoła włoskiego: la scuola di italiano; beznadziejny dzień: la giornata di merda.
Odpowiadamy też na pytanie: [highlight color=”yellow”]kogo, czyj[/highlight] (di chi?) jest ten przedmiot? di chi è questo libro? E’ il libro di Marco.
Na pierwszy rzut oka może wydawać się trudne rozróżnienie, czy powinniśmy użyć di czy da, ale tak naprawdę jest to bardzo proste. Di określa szczególnie, jaki i czyj jest dany przedmiot . Da wprowadza raczej jego funkcję, do czego powinien służyć, co powinno się z nim zrobić, lub co jest dla danej rzeczy typowe. Podeprę się przykładami jakie znalazłam na forum Wordreference:
borsa di una donna – torebka jakiejś kobiety
borsa da donna – kobieca torebka, typowa dla kobiety
un film di denuncia – film, w którym zostaje przedstawiony jakiś ważny problem i sprzeciw wobec danej sytuacji
un film da denuncia – film, który należałoby zaskarżyć, wobec którego należałoby się sprzeciwić
carta di credito – karta, która „daje nam” kredyt, to jej cecha
abbigliamento da lavoro- ubranie do noszenia w pracy
I przykład ode mnie: una cosa di Marco, to jakaś rzecz, która należy do Marco; una cosa da Marco to jakaś rzecz, zachowanie typowe dla Marco.
Określamy też [highlight color=”yellow”] z jakiego materiału jest wykonany dany przedmiot, ale również, co ma w środku[/highlight] (kieliszek ze szkła: il bicchiere di vetro; kieliszek wina: il bicchiere di vino); Podobnie [highlight color=”yellow”]przy osobach: określamy, co je cechuje[/highlight]: osoba o dużych ambicjach: una persona di grandi ambizioni; utalentowana kobieta: una donna di talento;
Nie musi to być cecha charakteru, może być to też [highlight color=”yellow”]wiek, lub rozmiar/ciężar[/highlight] (i to też się tyczy przedmiotów): dziesięcioletni chłopiec: un ragazzo di 10 anni; dwumetrowy chłopak: un ragazzo di 2 metri (ale! un ragazzo alto due metri– tu nie ma przyimka);
Dzięki di określamy nie tylko jaki jest człowiek, ale i skąd jest. [highlight color=”yellow”]Stosujemy to jednak tylko do miast i ewentualnie regionów, ale nie państw[/highlight]. Jestem z Warszawy: sono di Varsavia; jestem z Veneto: sono del Veneto; To drugie już jest rzadkie, Włoch powie raczej sono veneto/calabrese; a już na pewno powie sono italiano lub vengo dall’Italia. Dlatego my też mówmy: sono di Varsavia, ale sono polacco/vengo dalla Polonia;
[highlight color=”pink”]DI + rodzajnik określony IL = DEL[/highlight]
Di dookreśla jeszcze w takich znanych nam w polskim przypadkach jak: miasto Warszawa: la città di Varsavia; miesiąc maj: il mese di maggio;
Takie dookreślenie używa się też często w takich zwrotach jak: co z ciebie za człowiek?: che razza di persona sei?!; ten obżartuch, jakim jest mój syn: quel golosone di mio figlio; co za super miejsce!: che figata di posto!
Di określa też, że [highlight color=”yellow”]coś lub ktoś jest czegoś częścią[/highlight]. Jeden z nas: uno di noi; kromka chleba: una fetta di pane; jeden z wielu polityków: uno dei tanti politici (ale jeden z wielu to uno fra tanti); tysiące dolarów: migliaia di dollari; setki tysięcy: centinaia di migliaia; jeden z kolegów z pracy: uno dei colleghi; nic nowego: nulla di nuovo;
[highlight color=”pink”]DI + rodzajnik określony I = DEI[/highlight]
Di połączony z rodzajnikiem określonym może też pełnić funkcję tzw. rodzajnika cząstkowego: chcesz (trochę) wina?: vuoi del vino?; kupisz (trochę) chleba?: compri del pane?; Używamy takiego rodzajnika to rzeczowników niepoliczalnych.
Określamy też[highlight color=”yellow”]powód[/highlight]: umierać z nudów: morire di noia; skakać z radości: saltare di gioia; pobrudzony jedzeniem: sporco di cibo
[highlight color=”yellow”]Bardzo często takie wyrażenia są wymienne z przyimkiem da + rodzajnik określony. Czyli możemy też powiedzieć morire dalla noia i saltare dalla gioia. [/highlight]
Często określamy też [highlight color=”yellow”]sposób[/highlight]: wyjść w biegu: partire di corsa; ubierać na czarno: vestire di nero; wstać w dobrym humorze: alzarsi di buon umore; strasznie się pomylić: sbagliare di brutto;
[highlight color=”pink”] Często tu używamy też przyimka con. Na przykład: robić coś z przyjemnością/ z radością/ z trudem: fare qualcosa con piacere/con allegria/con fatica; powiedzmy, że w tych przykładach mamy do czynienia z emocjami, których w poprzednich przykładach nie ma (poza tym dobrym humorem, chociaż można by się tu kłócić, czy to emocja).[/highlight]
Określamy też[highlight color=”yellow”]czym[/highlight] coś robimy: smarować masłem: spalmare di burro; zdobić kwiatami: ornare di fiori;
[highlight color=”pink”]Kiedy jednak używamy jakiegoś narzędzia, użyjemy przyimka con: smarować masłem za pomocą łyżeczki: spalmare di burro con un cucchiaio [/highlight]
Di pomaga nam określić, że [highlight color=”yellow”]czegoś jest dużo, lub czemuś czegoś brakuje[/highlight]: życie pełne niespodzianek: una vita piena di sorprese; film bogaty w emocje: un film ricco di emozioni; wór/góra pieniędzy: un sacco/una montagna di soldi; niedorzeczna ilość jedzenia: una quantità spropositata di cibo; pozbawiony sił: privo di forze; ubogi w minerały: povero di minerali;
Pomaga też wprowadzić[highlight color=”yellow”] temat dyskusji, rozmowy, tekstu [/highlight], jaki piszemy. Rozmawiać o podróżach: parlare di viaggi; dyskutować o polityce: discutere di politica; ten tekst traktuje o miłości: questo testo tratta d’amore; książka o prawie: un libro di diritto; historie miłosne: le storie d’amore;
[highlight color=”pink”]Przyimek di przed samogłoską skraca się do d’. Tak nie robimy za to z przyimkiem da![/highlight]
Dire qualcosa – mówić coś
Dire qualcosa di qualcosa/qualcuno – mówić coś o czymś/o kimś (cosa ha detto di me? co o mnie powiedział? cosa dici della festa? co powiesz o tej imprezie?)
Po czasowniku dire też może wystąpić przyimek di, ale wraz z bezokolicznikiem, w znaczeniu „żeby”: ho detto a Michele di fare la spesa (powiedziałem Michele, żeby zrobił zakupy);
Podobnie di zachowuje się przy czasowniku chiedere w znaczeniu „prosić” i razem z bezokolicznikiem. Ti ho chiesto di fare la spesa (poprosiłem cię, żebyś zrobił zakupy). Znika jednak przy rzeczowniku: ti voglio chiedere un favore (chcę prosić cię o przysługę).
Natomiast kiedy chiedere ma oznaczać pytanie, wtedy używamy di przed rzeczownikami: hanno chiesto di te (pytali o ciebie), chiedi del lavoro (zapytaj o pracę); W tym przypadku to di można też sobie tłumaczyć jako „w sprawie”, a proposito di;
Di bardzo często używa się do [highlight color=”yellow”]określenia czasu[/highlight]: di solito (zazwyczaj), di tanto in tanto (od czasu do czasu) to wyrażenia, które po prostu trzeba znać i się z nimi nie rozstawać. Di giorno, di notte i di sera znaczą „za dnia”, „w nocy” i „wieczorem”. Tylko z kontekstu będzie wynikać, czy mówimy ogólnie, czy o jakimś konkretnym dniu/nocy/wieczorze. Di sera to dokładnie to samo, co la sera, di notte to to samo, co la notte. Nie mówi się natomiast w takim kontekście il giorno. Rodzajnik określony w tych wypadkach nie oznacza, że mówimy o każdym wieczorze czy nocy, jak to się dzieje w przypadku dni tygodnia. Ale znów, il lunedì i di lunedì oznaczają dokładnie to samo- w każdy poniedziałek. Di używa się też przy porach roku: d’estate, di primavera: latem, wiosną. Jest to niewielka, ale jednak różnica, między in estate (w lecie) i in primavera (na wiosnę).
Są przypadki, kiedy di określa[highlight color=”yellow”] ruch z jednego miejsca w inne [/highlight]. Przychodzą mi do głowy takie zastosowania: uscire di casa/città (wychodzić z domu/miasta), scappare di casa (uciekać z domu), partire di casa (wyjeżdżać z domu), andarsene di casa (iść sobie z domu); i w połączeniu z qui, tutaj: venire via di qui (odchodzić stąd), andarsene di qui (iść sobie stąd);
[highlight color=”pink”]Nie potrafię znaleźć na to zapisanej reguły, ale mam swoje teorie. Po pierwsze zdaje się, że di występuje tylko w przykładach z użyciem słowa casa i città, ewentualnie lavoro; Nie powiemy del cinema, tu będzie zawsze przyimek da, który jest bohaterem poruszania się z miejsca do miejsca. Może to dlatego, że te inne miejsca są zawsze w jakiś sposób określone? No bo właśnie: po drugie, w podanych przykładach zamienimy di na da, kiedy ten dom, casa, będzie w jakiś sposób określony. Tu znów przychodzi mi z pomocą forum Wordreference: uscire di casa di Luca uscire da casa di Luca; uscire di questa casa uscire da questa casa; W ostatnim przykładzie i jemu podobnych di i da można stosować wymiennie: via di qui można swobodnie wymieniać z via da qui.[/highlight]
Di określa też [highlight color=”yellow”]czyjąś winę, o co został człowiek oskarżony i na jaką karę sobie zasłużył[/highlight]: winny zabójstwa: colpevole di omicidio; oskarżony o oszustwo: accusato di truffa; mandat na 20 euro: una multa di 20 euro;
W książkach z di spotykamy się jeszcze przy okazji takich zagadnień jak[highlight color=”yellow”]stopień wyższy[/highlight]: Maria è più bella di Luisa (Maria jest ładniejsza od Luisy), [highlight color=”yellow”]stopień najwyższy[/highlight]: Maria è la più bella di tutta la classe (Maria jest najładniejsza z całej klasy) i [highlight color=”yellow”] stopień najwyższy bezwzględny[/highlight]: il Capo di tutti i capi (szef szefów), il Re dei re (król królów);
Jest też masa zwrotów (tu przyimkowych i przysłówkowych), które są nierozłączne z di:
Jest też masa zwrotów z użyciem di, powiedziałabym, pierwszej potrzeby, czyli takich, które używamy na co dzień:
avere bisogno di qualcosa – potrzebować czegoś; avere voglia di qualcosa – mieć na coś ochotę; avere paura di qualcosa – bać się czegoś; avere fame di qualcosa – być głodnym czegoś; essere contento di qualcosa – być z czegoś zadowolonym;
Di jest też bardzo pomocne,[highlight color=”yellow”] kiedy chcemy połączyć ze sobą dwa zdania, w których wyrażamy nasze przekonanie, wrażenie, co do danej akcji, wykonanej (lub nie) w przeszłości, lub w przyszłości, przez nas samych.[/highlight] Na przykład: myślę/wydaje mi się, że to zrobiłem: penso/mi sembra di averlo fatto; byłem pewien, że to zrobiłem: ero sicuro di averlo fatto; nie jestem przekonany, że to zrobię: (non) sono convinto di farlo (zamiast „sono convinto che lo farò”);
Ostatni przykład to taka chicca dla Was, perełka, jedno z tych wyrażeń, które trudno znaleźć w słownikach. To sformułowanie di mio (tuo/suo), które oznacza, że coś jest dla mnie (ciebie/jej) charakterystyczne, nie wynika z niczego, po prostu tacy jesteśmy i tyle. Użyjemy tego sformułowania w sytuacjach raczej nieformalnych. Già di mio sono un po’ nervoso, in più ho avuto una giornata pesante (już i tak [sama z siebie] jestem nerwowy, do tego miałam ciężki dzień); Non è che mi ha stancato la camminata, sono un po’ lento di mio (to nie tak, że się zmęczyłem spacerem, po prostu jestem powolny); Di mio sono timido ma cerco di aprirmi un po’ (z charakteru jestem nieśmiały, ale staram się trochę otworzyć).
Na koniec bardzo ważna, a może najważniejsza wskazówka, jeśli chodzi o dobieranie przyimków do czasowników. Nie widzę innego na to sposobu jak… praca ze słownikiem. Tylko słownik nam powie, jaki przyimek powinien się łączyć z danym czasownikiem. Moja rada do praktykowania przez całą naukę włoskiego to: [highlight color=”yellow”]uczcie się czasowników ze wszystkimi ich przyimkami[/highlight]. Jeśli jeszcze tego nie robicie, to od dzisiaj zapisujcie w zeszytach nie „dire – mówić”, ale „dire qualcosa a qualcuno – mówić coś komuś”.
Czy tak ma wyglądać ten przewodnik? Co zmienić w kolejnych częściach? Co się rozjaśniło, a co całkowicie, z mojej winy, straciło sens? Jakiego ważnego tematu nie poruszyłam? Jak zawsze, będę niezmiernie wdzięczna za komentarze! Linki do ćwiczeń będą pojawiały się w kolejnych częściach: trudno znaleźć ćwiczenia na jeden tylko przyimek, raczej się je miesza :)
