Niektórzy znają  po trochu liczby po włosku mimo że nie uczą się włoskiego. Pewnie co trzeci Polak doliczyłby się po włosku do trzech, nieobce są nam też liczby porządkowe primo, secondo, nieobce są nam też cinquecento i seicento. Ten wpis będzie dla początkujących: jakie pułapki czekają na nas przy najprostszym liczeniu, oraz dla zaawansowanych: dowiecie się między innymi, jak powiedzieć, że ktoś jest „pod czterdziestkę”, albo czy istnieje jakiś włoski odpowiednik na „kilkanaście”.

 

Pułapki na liczących

Liczenie po włosku jest ogólnie dosyć łatwe (porównajmy to z francuskim, uh!), ale to nie znaczy, że nie czekają na początkujących pułapki. Po pierwsze, uczniom mylą się często szóstka (sei) z siódemką (sette), a później szesnaście (sedici) z siedemnaście (diciassette) – to jest ten moment w liczeniu do dziesięciu kiedy ze schematu cyfra lub jej wariacja + dici, przechodzimy w dicia + cyfra. Mnie przez lata myliło się sessanta (60) z settanta (70)! Po drugie, dla początkujących jeszcze nie jest oczywistym fakt, że Włosi nie lubią stawiać obok siebie dwóch samogłosek, wolą jedną uciąć. Stąd częste elizje (anch’io zamiast anche io, c’è zamiast ci è itp.) i stąd diciotto (zamiast diaciaotto), ventuno (zamiast ventiuno), trentuno, ottantuno i tak dalej. Przy liczbie 100, cento, ta elizja już nie jest tak powszechna, choć nie jest błędna. Można powiedzieć centouno i można powiedzieć centuno. Preferuje się za to użycie centottanta zamiast centoottanta. Po trzecie, do dwudziestki, w niektórych liczbach musimy zwrócić uwagę na podwójną spółgłoskę: quattordici, diciassette, diciannove. To się już nie powtarza dalej, mamy ventisette, ventinove itd. Po czwarte, często się mylimy i na np. 2 tysiące mówimy 2 mille, albo 2 milla, a powinniśmy 2 mila. Mille to tylko jeden tysiąc, później stosujemy mila.

Rodzajnik przy liczbach

Przed liczebnikiem raczej nie stawiamy rodzajnika. To znaczy, nie bez powodu. 4 libri to po prostu cztery książki, i 4 libri di XYZ to konkretne, znane, te cztery książki pana lub pani XYZ. A poza tym, rodzajnik przed liczbą spotkamy zawsze w poniższych przypadkach:

Przed datą

Mówimy il 20 febbraio, albo samo il 20 żeby powiedzieć, że jest dwudziesty miesiąca.

Przed godziną

Mówimy è l’una, sono le cinque, ci vediamo alle 6.

Przed rokiem

Mówimy il 2017, nel 2018 – rok 2017, w 2017 roku.

Przed wiekami

Mówimy il XIX secolo, albo samo il XX; Włosi często operują nie wiekami, ale setkami. Czyli zamiast XX wiek, usłyszymy il [tu musi być apostrof, ale się nie wyświetla]900, il novecento.

Przed procentami

Mówimy il 70%, il settanta per cento.

Przed liczbą lat

Co prawda mówimy ho 20 anni oraz a 18 anni andrò via di casa i nie ma tutaj absolutnie rodzajnika, ale już powiemy per i (miei) 20 anni – z okazji (mojej) dwudziestki, na dwudziestkę. Si avvicinano i 40 (anni) – zbliża się czterdziestka. Czyli tam, gdzie będzie nasza -stka, tam będzie rodzajnik przed liczbą.

Henryk XVIII i ćwiartka wina czyli liczebniki porządkowe

Przy każdej czytance, kiedy pojawia się imię jakiegoś króla, „którego z kolei”, nawet najlepszy uczeń pokazuje grymas zwątpienia. Rozprawmy się więc z tym raz na zawsze. Do dziesiątki musimy się nauczyć na pamięć takiej sekwencji: [highlight color=”yellow”] primo, secondo, terzo, quarto, quinto, sesto, settimo, ottavo, nono, decimo [/highlight] Po dziesiątce już jest łatwiej, bo doklejamy jedynie końcówkę -esimo do „normalnego” liczebnika: [highlight color=”yellow”] undicesimo, dodicesimo, tredicesimo, quattordicesimo, quindicesimo, sedicesimo, diciasettesimo, diciottesimo, dicianovesimo, [/highlight] [highlight color=”yellow”] ventesimo, ventunesimo, ventiduesimo, ventitreesimo, ventiquattresimo, venticinquesimo, ventiseiesimo, ventisettesimo, ventottesimo, ventinovesimo [/highlight] W praktyce liczebniki porządkowe przydają nam się też do tworzenia ułamków: un centesimo to jedna setna (stąd 1 eurocent), un quarto (to o ćwiartce wina), due quarti (dwie czwarte, to dla muzyków).

Jak powiedzieć po włosku „kilkanaście”?

W sumie to nie powiemy. Możemy powiedzieć „dziesiątka”, una decina, „dwunastka, tuzin”, una dozzina, i „piętnastka” una quindicina. Te wyrażenia oznaczają dokładnie dziesiątkę, tuzin lub piętnastkę, ale też „około” tej liczby, więc decina to nie musi być dosłownie 10, ale około dziesiątki. Czyli jeśli zaprosiliśmy na imprezę kilkanaście osób, to mówimy una decina, ventina di persone, albo una quindicina di persone.

Jak powiedzieć po włosku „facet pod pięćdziesiątkę”?

Żeby powiedzieć, że mam trzydzieści, albo około trzydziestu lat, mogę powiedzieć ho una trentina d’anni. Tę „okołowość”, czyli że mam około trzydziestu lat mogę również wyrazić przyimkiem su: lui avrà sui quarant’anni loro sono sulla quarantina Nie ma jednego wyrażenia, które oznaczałoby „pod + wiek”, tak jak po polsku mamy „pod pięćdziesiątkę”, co oznacza około 48, 49 lat. Po włosku możemy w takim wypadku mówić o un uomo vicino ai cinquanta (mężczyzna bliski pięćdziesiątki), albo un uomo tra i 40 e 50 anni (mężczyzna między 40 a 50).

Dwa razy więcej pracy?

Kiedy chcemy powiedzieć, że czegoś jest „dwa razy więcej”, to możemy powiedzieć due volte tanto, ale bardzo często usłyszymy „podwójnie”, czyli doppio. Używa się też „trzy razy więcej”, czyli tre volte tanto, albo „potrójnie”: triplo. Doppio i triplo użyjemy: W funkcji przymiotnika: devo fare doppio lavoro, voglio guadagnare doppia paga (muszę wykonać dwa razy więcej pracy, chcę zarabiać podwójną płacę); rzeczownika: devo fare il doppio di lavoro; voglio guadagnare il doppio (muszę wykonać dwa razy więcej pracy, chcę zarabiać podwójnie);/ alternatywa: devo lavorare due volte tanto, voglio guadagnare due volte tanto albo przysłówka: ci vedo doppio! (widzę podwójnie); Podobnie, zamiast „dwa razy mniej” powiemy „połowa”, metà. devo fare la metà del lavoro, lui guadagna la metà (muszę wykonać dwa razy mniej pracy, on zarabia połowę);

Piąte przez dziesiąte, czyli obliczenia

Przyznam się. Notorycznie mylę polskie „przez” z włoskim per i dzielę: venti per due fa 10; A to nieprawda, bo wynik powinien być quaranta. Po włosku per to „razy”, 2 per 2, to „dwa razy dwa”. Żeby powiedzieć, że dzielimy przez, musimy powiedzieć diviso, dosłownie „podzielone”. Czyli 20 diviso 2 fa 10. Jak już jesteśmy przy obliczeniach, to dodam, że „dodać, plus” to più, „odjąć, minus”, to meno; „Równa się” można powiedzieć na dwa sposoby uguale i fa (dosł. „robi”).  

Chcecie coś dodać od siebie? Może coś powiedzielibyście inaczej, może jakiś błąd za Wami ciągle chodzi, albo powinnam jeszcze tutaj coś dodać? Komentujcie!