Passato prossimo i imperfetto to dwa czasy przeszłe w języku włoskim, których używamy najczęściej. Jak wyglądają, kiedy dokładnie powinniśmy je zastosować i dlaczego się nam czasem mylą? W tym wpisie znajdziecie objaśnienie, grafiki do ściągnięcia i linki do ćwiczeń.

Passato prossimo

essere lub avere odmienione w czasie teraźniejszym + participio passato

Participio passato to taki odpowiednik angielskiego past participle. W zależności od końcówki bezokolicznika tworzymy go następująco: Amare – amato Avere – avuto Partire – partito

Od tej reguły jest sporo wyjątków, które zamieszczam tutaj w formie graficznej. Do uporządkowania tych czasowników ze względu na takie same końcówki participio passato posłużyłam się tą rozpiską z książki I verbi italiani. W tym dokumencie znajdziecie również formy, których nie przedstawiłam na tych grafikach i ćwiczenia na użycie passato prossimo. Niestety nie ma tu odpowiedzi do zadań, ale to nie znaczy, że ćwiczenia są bez sensu. Dzięki temu, że możecie tam wpisać tylko formy passato prossimo, przyswoicie sobie lepiej zdania/sytuacje w jakich ten czas występuje.

Pamiętajmy, że formy participio passato nie tylko przydają nam się do tworzenia czasu przeszłego. To bardzo często też rzeczowniki. Un dipinto na przykład, to rzeczownik- oznacza rysunek; uno scritto to inaczej tekst pisany, zazwyczaj dłuższy, (un esame scritto to egzamin pisemny); una proposta, una risposta, una scoperta, un’offerta to również rzeczowniki o takiej samej jak participio passato formie (tylko, że rodzaju żeńskiego); permesso! natomiast wołamy, gdy gdzieś musimy się przepchać, albo gdy wchodzimy do czyjegoś domu, mieszkania.

Kiedy używamy passato prossimo?

Sama nazwa tego czasu przeszłego (prossimo oznacza bliski) zwraca nam uwagę na to, że opisujemy dzięki niemu wydarzenia z bliskiej, a nie dalszej, przeszłości (tu odróżniamy ten czas od passato remoto, gdzie remoto oznacza odległy). Passato prossimo wyraża bliską przeszłość, która ma jakiś związek z teraźniejszością, ale czasem na tyle daleką, że ten związek z teraźniejszością nie jest ani widoczny ani istotny. Antagonistą dla passato prossimo jest passato remoto. Ten drugi znajdziemy szczególnie w literaturze i tekstach historycznych. Na południu jest używany w mowie niemal tak często jak na północy passato prossimo.

Wydaje mi się, że powodem naszych wątpliwości co do użycia tego czasu, może być fakt, że często powtarza się, że dotyczy on akcji zakończonych.

Passato prossimo jest czasem dokonanym, co niekoniecznie znaczy jednak, że daną akcję dosłownie skończyliśmy (że przeczytaliśmy całą książkę, że obejrzeliśmy film do końca), ale przede wszystkim to, że nic tej akcji nie przerwało, że ta czynność nie była tłem do jakiegoś nagłego zdarzenia, a w pewnym sensie główną akcją. Piszę te słowa, bo pamiętam, że sama miałam problemy ze zrozumieniem, czy ieri ho letto un libro znaczy, że przeczytałam, skończyłam książkę, czy tylko, że ją czytałam przez określony czas?

No właśnie to drugie. Co prawda są lepsze sposoby na sprecyzowanie, że wczoraj czytaliśmy, ale nie doszliśmy do ostatniej strony, jak na przykład ieri ho letto, albo ieri ho letto un po’, ale tak samo jeśli ktoś naprawdę skończył wczoraj książkę, to również sprecyzuje i powie ieri ho finito un libro. W każdym razie podkreślam, że ieri ho letto un libro nie oznacza automatycznie, że przeczytaliśmy książkę, ale że ją czytaliśmy przez jakiś wyznaczony czas i że ta akcja została zakończona, ale nie przerwana jakimś nagłym wydarzeniem.

Warto jeszcze wiedzieć, że tego czasu używamy by wymienić po kolei zdarzenia, które po sobie wystąpiły, np. ieri ho letto un libro, poi ho preparato il pranzo, ho mangiato e sono uscita per andare al lavoro (wczoraj przeczytałam książkę, potem zrobiłam obiad, zjadłam i wyszłam do pracy).

Imperfetto

Amare – (io) amavo, (tu) amavi, (lui/lei) amava, (noi) amavamo, (voi) amavate, (loro) amavano

Czas przeszły Imperfetto to chyba najłatwiejszy czas w języku włoskim, jeśli chodzi o jego tworzenie. Wszystkie czasowniki odmieniają się w sposób przedstawiony powyżej, nie ma wielu wyjątków anipułapek :)

Jedynym wyjątkiem przy odmianie jest czasownik essere: (io) ero, (tu) eri, (lui/lei) era, (noi) eravamo, (voi) eravate, (loro) erano

[edit] Ok, zagalopowałam się, jak się zorientował jeden z czytelników :) Wyjątkowo odmieniają się jeszcze takie czasowniki jak fare (facevo), bere (bevevo), dire (dicevo), porre (ponevo), tradurre (traducevo)- wszystkie inne, które kończą się w bezokoliczniku na –durre odmieniają się tak, jak tradurre. [Przepraszam! :)]

Jest to czas ciągły, niedokonany, porównywalny z angielskim past continuous. Używamy go, gdy mówimy o aktywnościach, które zostały przerwane innym wydarzeniem (tu interweniuje passato prossimo): mentre leggevo Luigi mi ha portato un caffé (podczas kiedy czytałem, Luigi przyniósł mi kawę); gdy opowiadając uciekamy się do opisu: przyrody, jakiegoś stanu, właściwości czegoś, uczuć i wyglądu: ieri pioveva ed eravamo pure stanchi quindi non volevamo uscire da nessuna parte (wczoraj padało, a do tego byliśmy zmęczeni więc nie chcieliśmy nigdzie wychodzić); gdy mówimy o czymś, co w przeszłości często się powtarzało, było regularną czynnością, aktywnością: all’epoca uscivo poco, guardavo tanti film e leggevo ogni giorno (dawniej rzadko wychodziłem, oglądałem dużo filmów i codziennie czytałem).

Ćwiczenia na czas imperfetto znajdziecie tutaj z książki In bocca al lupo.

Kiedy passato prossimo a kiedy imperfetto?

Używanie passato prossimo i imperfetto w jednym zdaniu jest dość łatwe (problemy rodzą się, kiedy używamy ich samodzielnie). Dobrze jest wtedy narysować sobie, bądź wyobrazić, falowane linie (imperfetto, czas ciągły) i punkciki (passato prossimo), żeby to lepiej poczuć – bo tak właśnie to działa kiedy jest używane razem.

Punkty w czasie i linie czasu

Klasycznym przykładem użycia tych dwóch czasów w jednym zdaniu, to kiedy jedna akcja jest przerywana przez drugą: mentre parlavamo, Luigi è entrato in casa (podczas gdy rozmawialiśmy, Luigi wszedł do pokoju). Tutaj trudno się pomylić i tego nie można mylić :) „Długa i niedokonana” akcja jest przerywana przez „krótką i dokonaną”.

Częstym przykładem użycia samego imperfetto jest zestawienie dwóch ciągłych akcji, które dzieją się w tym samym momencie: mentre io leggevo, Luigi preparava un caffé (podczas gdy czytałam książkę, Luigi parzył kawę). Rzadziej podaje się taki przykład równoczesnej akcji przy passato prossimo, a można by:  ieri ho letto un libro e Luigi ha preparato il pranzo (wczoraj ja czytałam książkę a Luigi ugotował obiad). Tylko, że w tym zdaniu właśnie nie chcemy podkreślić równoczesności nawet jeśli dwie akcje zostały wykonane mniej więcej w tym samym momencie, ale fakt, że zostały wykonane.

Różnica między tymi dwoma zdaniami jest taka, że w pierwszym, gdy używamy imperfetto, opisujemy to, co się działo, to zdanie ma charakter opowiadania. Skupiamy się na czynności a nie na jej rezultatach. W drugim zdaniu poprzez użycie passato prossimo podkreślamy co wczoraj zrobiliśmy, jaką czynność wykonaliśmy, nie jest to opis w tle a prawdopodobnie odpowiedź na pytanie cosa avete fatto ieri (co wczoraj zrobiliście)? W pierwszym zdaniu jest pewna lekkość (charakterystyczna dla opisu), w drugim mamy konkret.

Oba zdania są poprawne, ale trudno by było zastosować takie zdanie w imperfetto z użyciem określenia czasu ieri lub innego określającego konkretny punk w czasie. Kiedy odnosimy się do jakiegoś punktu w czasie, to raczej już mówimy o akcjach dokonanych.

Z drugiej strony, gdybyśmy użyli określenia l’anno scorso (w tamtym roku), które nie określa punktu w czasie ale, powiedzmy, długą linię czasu (co by to móc narysować), możemy bez problemu powiedzieć: l’anno scorso io andavo a scuola in bici e Luigi andava a piedi (w tamtym roku ja jeździłam do szkoły na rowerze a Luigi chodził tam pieszo). W ten sposób przede wszystkim mówimy o czymś, co działo się regularnie z jakąś częstotliwością, a dodatkowo nie określamy kiedy dokładnie to się działo (a tylko mniej więcej) i nie wiemy czy i kiedy to się skończyło, a przede wszystkim: to nie jest istotne. Znowu: ważna jest czynność, a nie jej skutki, nie fakt, że ją wykonaliśmy. Można jednak powiedzieć l’anno scorso ho partecipato a un concorso – w tamtym roku wziąłem udział w pewnym konkursie.

La settimana scorsa andavo a scuola in bici, ale martedì scorso sono andato a scuola in bici: w tamtym tygodniu jeździłem do szkoły na rowerze (taki miałem zwyczaj przez ten czas), ale w zeszły wtorek pojechałem do szkoły na rowerze.

W Gramatyce Języka Włoskiego (B. Storni) znajdziemy jeszcze dwie ciekawe podpowiedzi:

1. Po przysłówkach sempre i mai używa się imperfetto tylko wtedy, gdy czynność nie ma żadnego związku z teraźniejszością: A scuola Anita faceva sempre gli stessi errori (…) [w szkole Anita robiła zawsze takie same błędy]. Jeśli taki związek istnieje, należy użyć passato prossimo: Dina è sempre stata così [Dina zawsze taka była] 2. Spotyka się niekiedy tzw. imperfetto storico (…). W tej funkcji używają go najczęściej dziennikarze, aby nadać wypowiedzi pewnej podniosłości: Il 2 agosto 1990 le truppe di Saddam Hussein invadevano il Kuwait [drugiego sierpnia 1990 roku armia Saddama Husajna wtargnęła do Kuwejtu]

  Na koniec znalazłam dla Was trzy interaktywne ćwiczenia na porównanie passato prossimo i imperfetto: pierwsze, drugie, trzecie.

***

Mam nadzieję, że w miarę wyczerpująco i nie całkiem chaotycznie przedstawiłam temat. W razie pytań piszcie! Jeśli spodobał Wam się ten artykuł, to będzie mi miło, jeśli pozostawicie po sobie jakiś ślad :) Czekam również na wskazówki dotyczące kolejnych gramatycznych wpisów!