Z czasem passato prossimo spotykamy się na jednym z pierwszych etapów nauki włoskiego. Nie zdajemy sobie jeszcze wtedy sprawy z tego, że odmiana czasowników (participio passato) i łączenie odpowiednich czasowników posiłkowych (essere i avere) z czasownikami głównymi przyda nam się do innych czasów i trybów w przyszłości. Więc lepiej nauczyć się porządnie przy okazji passato prossimo, a później będzie nam już tylko łatwiej! No dobra, to kiedy essere, a kiedy avere?

Właściwie, to jak się już raz pojmie temat, to trudno się znów pomylić. Będzie to dla nas, i powinno (!) stać się oczywiste, kiedy używamy którego czasownika posiłkowego. Nie ominie nas trochę teorii!

AVERE lubi wszystkie czasowniki przechodnie, czyli takie, po których może wystąpić dopełnienie bliższe. Czyli takie, które zakładają obecność innej osoby/stworzenia/przedmiotu.

Ho incontrato Paolo. Hanno guardato un film. Ho preparato il pranzo. Abbiamo bevuto una birra.

Wyjątkiem przy tych czasownikach przechodnich, będą ich formy zwrotne. Nie jest to trudne do zapamiętania, po prostu przy wszystkich czasownikach zwrotnych będzie essere. Czyli:

Ci siamo incontrati con Paolo. Si sono guardati un film. Mi sono preparato il pranzo. Ci siamo bevuti una birra. (Można tłumaczyć jako „obejrzeli sobie film”, „przygotowałem sobie obiad”, „wypiliśmy sobie piwo)

AVERE lubi też wiele czasowników nieprzechodnich, „przede wszystkim takie, które oznaczają jakąś aktywność fizyczną” *

Ho ballato. Abbiamo sbagliato. Hanno esitato. Ha gridato. Abbiamo pranzato. Ho dormito. Ha mentito. Ho pianto. Ho riso. Ha sudato. Ha tossito.

Są to aktywności związane z naszymi czynnościami, emocjami i funkcjami fizjologicznymi, ale nie z jako takim przemieszczaniem się.

ESSERE lubi czasowniki nieprzechodnie związane z przemieszczaniem się, z pozycją ciała, ze stawaniem się, zmienianiem…

Posłużę się obrazkiem, który towarzyszył mi kiedy uczyłam się francuskiego. Odnalazłam go i przerobiłam na wersję włoską :-)

Wyjaśnię tutaj coś, co chyba jest głównym (jeśli nie jedynym?) problemem. Czemu cambiare albo cominciare raz łączy się z essere a raz z avere?

Ho cambiato il telefono. Tutaj nasza czynność dotyczy jakiegoś przedmiotu, występuje dopełnienie bliższe,

Sono cambiato. Zmieniłem się. Dotyczy to tylko mnie i mojej kondycji. Chcielibyśmy, żeby to był czasownik zwrotny, tak jak po polsku, ale nie jest. Ale za to lubi się z essere tak samo jak wszystkie czasowniki zwrotne!

Ho cominciato a leggere un libro. Zacząłem coś czytać.

Il film è già cominciato. Film się już zaczął. Sam się zaczął :-) Chcielibyśmy, żeby to był czasownik zwrotny, tak jak po polsku, ale nie jest. Ale za to lubi się z essere tak samo jak wszystkie czasowniki zwrotne!

Abbiamo finito di mangiare. Skończyliśmy coś jeść.

La Nutella è finita! Skończyła się, nie wiemy przez kogo, ktoś ją zjadł.Chcielibyśmy, żeby to był czasownik zwrotny, tak jak po polsku, ale nie jest. Ale za to lubi się z essere tak samo jak wszystkie czasowniki zwrotne!

Aurora Cacciapuoti

ESSERE, jeszcze raz to powtórzmy, lubi wszystkie czasowniki zwrotne.

Mi sono lavata. Mi sono bagnato. Ci siamo seduti. Si sono preparati.

ESSERE lubi stronę bierną.

Siamo stati invitati a cena. Questi libri sono stati letti.

ESSERE lubi si passivante, które przypomina czasownik zwrotny.

Si è discusso già questa cosa (Tę sprawę już się przedyskutowało). Si è mangiato bene in questo ristorante (Dobrze się jadło w tej restauracji).

ESSERE lubi czasowniki nieosobowe.

Che cosa è successo? (Co się stało?) Non ti è bastato? (Nie wystarczyło ci?) Come ti è sembrata questa ragazza? (Jaka ci się wydała ta dziewczyna?)

ESSERE po włosku lubi też inne czasowniki niż po francusku. Są to:

Bastare, Durare, Mancare, Costare, Esistere, Dipendere, Sopravvivere, Piacere, Dispiacere, Parere, Sembrare.

Sono bastati due anni per insegnargli italiano. Wystarczyły dwa lata, żeby nauczyć go włoskiego. One, te lata, wystarczyły (się same).

Questa relazione è durata troppo. Ten związek za długo trwał. Sam się trwał, to jego „kondycja”.

Sono mancata alla festa, scusate. Sorry, że zabrakło mnie na imprezie. Mnie tak samej z siebie zabrakło.

Sono sopravvissuta. Przeżyłam.

Paolo è piaciuto subito a Maria. Paolo od razu spodobał się Marii. On się spodobał. Sam się.

Sono sembrato un cretino. Wyszedłem/wyglądałem na kretyna. Ja się sam, moja kondycja.

Trochę łopatologicznie? Pamiętam jak się tego kiedyś dawno uczyłam i pomogło mi tłumaczenie dosłowne na polski. Doznałam wtedy oświecenia, ale nie wiem czy Wam to pomoże. Spróbujmy mimo wszystko:

Weźmy ho mangiato. Tłumaczyłam to na „mam zjedzone”. Ho pianto – „mam wypłakane”. Ho scritto – „mam napisane”. Ho corso – „mam przebiegnięte”

Zawsze jest to coś co mam, o czym mówię, coś z zewnątrz, do czego się odnoszę.

Sono entrata – „jestem weszła”, sono rimasta – „jestem zostana”, sono caduto – „jestem spadnięty”: nawet w tej upośledzonej, nieistniejącej w polskim formie nie ma miejsca na coś innego poza tym, o kim mowa i kogo dotyczy dany czasownik. Może istnieć ewentualnie miejsce, z którym ciało ma jakąś relację. Ale chodzi głównie o naszą kondycję, stan w jakim znajduje się ciało.

Jeszcze raz przedstawię różnicę między dwoma sytuacjami:

(Lei) Mi ha eccitato – podnieciła mnie. Ktoś coś sprawił, wywołał.

Mi sono eccitato – podnieciłem się. To jest moja kondycja, tak się stało, samo się stało.

Sono uscito – wyszedłem. Ja, sam, się.

Ho uscito il cane – wyszedłem psa. Tak się mówi tylko na południu a na północy Włoch się z tego żartuje :-)

Ho passato l’esame – zdałem egzamin

Sono passato da una stanza all’altra – przeszedłem z jednego pokoju do drugiego.

Ok. To czemu ho saltato (skoczyłem) ale sono scivolato (poślizgnąłem się)? Nie wiem. Ja sobie to tłumaczę tak, że ho saltato jest jak ho ballato, skoczyłem, zatańczyłem. Skoczyłem i wróciłem na ziemię. Jak ho corso (przebiegłem) – aktywność fizyczna. Sono scivolato jest jak sono caduto– tą czynnością przemieściłem się, zmieniła się moja kondycja, teraz leżę na podłodze.

Są też takie przypadki, wobec których sami Włosi mają spore wątpliwości. Na przykład czasownik vivere, żyć. Na forum Akademi Della Crusca znajduję wytłumaczenie:

Jeśli vivere występuje jako czasownik przechodni, używamy avere:

Ho vissuto tanti bei momenti – przeżyłem wiele pięknych chwil. Mamy doczynienia z dopełnieniem bliższym, przeżyłem kogo co ?

Jeśli występuje jako czasownik nieprzechodni, używamy essere:

Sono vissuto in Italia per tanti anni – przeżyłem we Włoszech kilka lat.

Znalazłam tam też cytat z La Grammatica della Lingua Italiana (Marcello Sensini):

alcuni verbi come volare, vivere, emigrare, appartenere, naufragare, sussistere, durare ecc. ammettono tanto essere quanto avere, ma con una precisa differenza: con il verbo essere indicano un’azione per lo più compiuta e quindi un fatto o un avvenimento, mentre con il verbo avere indicano un’azione considerata nel suo svolgimento: „ll nonno è vissuto fino a novant’anni” / „Grazie a quell’eredità ha vissuto da gran signore senza lavorare”; „Quando ho aperto la gabbia l’uccellino è volato via” / „L’aquila ha voluto a lungo prima di posarsi”

Czyli mamy dwie możliwości, ale zależą one od kontekstu. Essere używamy, kiedy mówimy o jakimś fakcie, o czymś co się zdarzyło i zakończyło. Avere używamy, kiedy ważny jest przebieg danej czynności, czynność sama w sobie, a nie jej cel, finał.

Sono emigrati in America – wyemigrowali do Ameryki. Ważne jest dokąd i że już ich nie ma.

Hanno emigrato in tanti – wielu wyemigrowało. Ważne jest, że wyemigrowali.

Il cane è corso via – pies wybiegł, zwiał. Zdarzyło się. Ważne jest, że już go nie ma.

Marco ha corso per due ore – Marco biegł dwie godziny. Skupiamy się na czynności.

Uff… dopiero sobie zdałam sprawę z tego, że to dość skomplikowane :-) ALE Ho mangiato i sono andato nie może się mylić. Ho vissuto i sono vissuto może- tragedia się nie stanie (o ile nie zdajemy ważnego egzaminu). Możecie poćwiczyć z materiałami od StudiaParlaAma (przedostatni plik od dołu). Mam nadzieję, że tekst był pomocny!(?) Komentujcie, pytajcie, sprzeczajcie się ze mną :-)

Na koniec załącze jeszcze jeden obrazek, który może Wam pomóc:

* Posiłkowałam się książką Gramatyka języka włoskiego, Bruno Storni, wyd. Delta